Kuruluş Tarihçesi




Ekonomik kârlılık dürtüsü yanında birikimlerin ülke kalkınmasına hizmet edecek şekilde dağıtılması gereği bankaların faaliyet ve denetim esaslarının belirlenmesini zorunlu kılmıştır. Söz konusu yasal düzenleme ihtiyacı 30.05.1933 tarihinde kabul edilen ve modern Türkiye'nin ilk bankalar kanunu olan 2243 sayılı Mevduatı Koruma Kanunu'nun gerekçesinde şöyle ifade edilmiştir.

"Nakdi ve seyyal tasarrufların bu gün haiz olduğu kuvvet ve ehemmiyet ve bunların teşvik edilmesindeki iktisadi, içtimai ve mali faideler arz ve izahtan müstağnidir.

Bunu emin kılmak ve her türlü tehlikeden mümkün olduğu kadar uzak bulundurmak ise Devletin mühim vazifeleri sırasına geçmiştir. Halk tasarrufatını teshil için tasarruf sandıkları; ziraii kooperatifler, posta tasarruf sandıkları gibi müesseseler vücuda getirmek ve bunları emin bir vaziyette tutmak ne kadar lazımsa bankaların tabi tutulması icap eden murakabe de tasarrufatı teşvik ve himaye noktasından o kadar zaruridir...

Bu gün memleketimizde vücut bulan milli ve ecnebi bankaların Devlet ve halkımızın itimadına hak kazanacak şekilde dürüst çalıştığına memnuniyetle şahit olmakla beraber bunları ve bundan sonra küşat edilebilecek bankaları hususi bir murakabeye tabi tutmamak dişten, tırnaktan arttırdığı parasını bankalarda saklayan halkın hukukunu ihmal sayılabilir."

Aynı Kanunda "Bu kanun hükümlerinin tatbikine nezaret vazifesi ile mükellef olmak üzere Maliye ve İktisat vekâletlerince müştereken lüzumu kadar yeminli (bankalar murakıbı) unvanlı memurlar intihap ve tayin olunur. Bu murakıplar yeminlerini İcra Vekilleri Heyeti huzurunda yaparlar. Bankalar murakıplarının haiz olacakları vasıfları ve şartları ve çalışma tarzları da Maliye ve İktisat vekâletlerince müştereken tesbit edilir." denilmek suretiyle Kanun'un denetimini yapacak Murakıplık mesleği ihdas edilmiş, mesleğe verilen öneme binaen bu kişilerin Bakanlar Kurulu huzurunda yemin etmeleri istenmiştir.

Üzerinden daha üç yıl geçmeden önceki Kanun'un ihtiyacı karşılamadığı gerekçesiyle mevduatın korunmasına ilişkin hükümleri de içeren bankaların milli ekonomideki önemini daha çok ön plana çıkaran ve bankacılık sektörünün tüm kesimlerini kapsayan 2999 sayılı Bankalar Kanunu 1936 yılında TBMM'ce kabul edilmiştir. Yeminli Murakıplık mesleğine ilişkin önceki düzenlemeyi aynen koruyan 2999 sayılı Kanun, bankacılığı düzenleyen daha sonraki tüm kanunların temelini oluşturmuştur. Yeminli Murakıplık mesleğinin Kurul şeklindeki örgütlenmesi ise 1958 yılında kabul edilen 7129 sayılı Kanun ile sağlanmıştır. Kanun'un gerekçesinde bu husus;

"...bankaların murakabesinden istihdaf edilen gayenin ancak bilgi ve karakter bakımından matluba muvafık elemanlarla istihsal edilebileceği göz önünde bulundurularak, lâyihada bankalar yeminli murakıplığının maliye müfettişliği ve hesap uzmanlığı gibi ayrı bir meslek olarak taazzuvu derpiş edilmiştir. Bu hususla ilgili mütemmim hükümler Maliye Vekâleti Teşkilât Kanununda yer alacaktır." sözleriyle ifade edilmiştir.

7129 sayılı Kanun ile Yeminli Murakıpların yetkileri daha da genişletilirken mesleği yapacak adaylarda aranacak özellikler daha açık olarak belirlenmiş, Yeminli Murakıp ve yardımcılarının mevzuları ile ilgili kollarda yüksek tahsil yapmış adaylar arasından sınavla seçilmesine, en az üç yıl yeminli murakıp muavinliği yaptıktan sonra yeterlilik sınavında başarılı olmaları halinde ortak kararla yeminli murakıp olarak atanmalarına hükmedilmiştir. Dışarından yeminli murakıp atanmasının yolu kapatılırken, maliye müfettiş ve muavinleri ile maliye hesap uzman ve muavinlerinin, diledikleri takdirde, mevcut dereceleri ile bankalar yeminli murakıplıklarına veya muavinliklerine atanmaları mümkün kılınmıştır.

Maliye Bakanlığının uzmanlığı haiz ve güzide üç denetim kurulundan biri olarak doğan Bankalar Yeminli Murakıpları Kurulu yasama organının beklediği titizliği karşılayacak şekilde 1958 yılında kurulmuştur.

28 sayılı KHK ile bankalar yeminli murakıplarına, bankalar ve bankaların iştirak ve kuruluşları ile ilişkisi olan gerçek ve tüzel kişilerden de bilgi isteme ve denetim yapma yetkisi verilerek karşıt inceleme yapabilmelerine olanak sağlandığı gibi ayrıca vergi incelemesi yapma yetkisi de verilmiştir. Daha sonra yürürlüğe giren 70 sayılı KHK, 3182 ve 4389 sayılı Kanunlarda da 28 sayılı KHK ile getirilen temel esaslar korunmuştur.

Bu esaslara göre, Türkiye'de faaliyette bulunan bankalar ile bunların iştirak, teşebbüs ve ortaklıklarında, Bankalar Kanunu, ödünç para verme işleri mevzuatı, T.C. Merkez Bankası Kanunu, vergi kanunları, T. Ticaret Kanunu, 3167 sayılı Çekle Öde¬melerin Düzenlenmesi ve Çek Hamillerinin Korunması Hakkında Kanun, Türk Parası Kıymetini Koruma mevzuatı, dış ticaret rejimi, teşvik mevzuatı ve diğer kanunların bankalarla ilgili hükümlerinin uygulanışının ve her türlü bankacılık işlemlerinin denetimi, bankaların varlıkları, alacakları, özkaynakları, borçları, kâr ve zarar hesapları arasındaki ilgili ve dengelerin ve mali bünyeyi etkileyen diğer tüm unsurların tespit ve analizi Bankalar Yeminli Murakıpları ve yardımcıları tarafından yapılmıştır.

Bundan başka, bankaların sermaye artırım taleplerini incelemek, 233 sayılı Kanun Hükmünde Kararname'ye göre görev zararını tespit etmek, para-kredi, banka, sermaye piyasası konularıyla ilgili mevzuatın tatbikinde ortaya çıkan sorunlar ve Kurul'un sırasıyla bağlı olduğu Maliye Bakanlığı, Hazine Müsteşarlığı veya BDDK Başkanlığı tarafından verilen mali, iktisadi ve diğer konular üzerinde her türlü etüt, inceleme ve araştırmalarda bulunmak, ayrıca özel finans kurumları, finansal kiralama, factoring ve tüketici finansman şirketlerini denetlemek de Murakıpların görevleri arasına girmiştir.

Bankalar yeminli murakıpları geniş yetki ve görev alanları içinde yarım asra varan çalışma yaşamlarında özverili çalışmalarıyla görevlerini layıkıyla yerine getirmişler, ayrıca geniş bilgi ve deneyimleri ile kamu ve özel sektörde önemli görevler üstlenmişlerdir. Özellikle kanunların bankaları ilgilendiren hükümlerinin uygulanmasına yönelik denetimleri, banka mali bünye analizlerinin bankalar yeminli murakıplarına kazandırdığı beceriler yöneticilik görevlerinde kendilerine büyük avantajlar ve olanaklar sağlamaktadır. Bankalar Yeminli Murakıplar her zaman kısıtlanmış olan kadrolarına rağmen kendi içlerinden Bakan, Müsteşar, BDDK Başkanı, Merkez Bankası Başkanı, SPK Başkanı, İMKB ve Altın Borsası Başkanı ve yardımcıları, kamu ve özel bankalarda görev yapmış çok sayıda genel müdür ve yardımcısı çıkarmıştır.

Son yıllarda yeminli murakıplık mesleğine alınan kişilerde iyi derecede yabancı dil bilgisi şart koşulmakta, yurtdışı lisansüstü çalışmalara, teknik düzeydeki kurslara katılmaları teşvik edilerek bankacılıkla ilgili uluslar arası gelişmeleri takip etmelerine ve kişisel yetkinliklerinin oluşmasına imkan sağlanmaktadır.

Bankacılığın denetim ve düzenlenmesine getirilen yeni yaklaşımlar sonrasında hazırlanan ve 01.11.2005 tarihinde yürürlüğe giren 5411 sayılı Kanun ile birlikte yeminli murakıplara Kanun ile doğrudan görev verme uygulaması değiştirilmiştir. Ancak, yeni görev ve çalışma koşullarında da Bankalar Yeminli Murakıpları görevlerini yerine getirirken, yetkilerini bilgi, liyakat, özveri ve olgunlukla ve tam bir tarafsızlık içinde kullanacaklar ve şimdiye kadar gösterdikleri üstün başarılarını devam ettireceklerdir.

Bu albüm ile Türkiye'nin en önemli meslek mensuplarını barındırmış olan, yarım asra yakın bir geçmişi haiz Kurulumuzun eski ve yeni üyelerinin birbirlerini tanımaları, nesiller arasında bir iletişim kurulması ve meslek mensupları arasında dayanışma bilincine katkıda bulunulması amaçlanmıştır.

Bankalar kaynak toplama ve yeniden dağıtma işlevleri ile ülke ekonomisinde önemli roller üstlenmekte, bu göreve talip banka sahiplerine de önemli bir imtiyaz verilmektedir.
Ekonomik kârlılık dürtüsü yanında birikimlerin ülke kalkınmasına hizmet edecek şekilde dağıtılması gereği bankaların faaliyet ve denetim esaslarının belirlenmesini zorunlu kılmıştır. Söz konusu yasal düzenleme ihtiyacı 30.05.1933 tarihinde kabul edilen ve modern Türkiye'nin ilk bankalar kanunu olan 2243 sayılı Mevduatı Koruma Kanunu'nun gerekçesinde şöyle ifade edilmiştir.

"Nakdi ve seyyal tasarrufların bu gün haiz olduğu kuvvet ve ehemmiyet ve bunların teşvik edilmesindeki iktisadi, içtimai ve mali faideler arz ve izahtan müstağnidir.

Bunu emin kılmak ve her türlü tehlikeden mümkün olduğu kadar uzak bulundurmak ise Devletin mühim vazifeleri sırasına geçmiştir. Halk tasarrufatını teshil için tasarruf sandıkları; ziraii kooperatifler, posta tasarruf sandıkları gibi müesseseler vücuda getirmek ve bunları emin bir vaziyette tutmak ne kadar lazımsa bankaların tabi tutulması icap eden murakabe de tasarrufatı teşvik ve himaye noktasından o kadar zaruridir...

Bu gün memleketimizde vücut bulan milli ve ecnebi bankaların Devlet ve halkımızın itimadına hak kazanacak şekilde dürüst çalıştığına memnuniyetle şahit olmakla beraber bunları ve bundan sonra küşat edilebilecek bankaları hususi bir murakabeye tabi tutmamak dişten, tırnaktan arttırdığı parasını bankalarda saklayan halkın hukukunu ihmal sayılabilir."

Aynı Kanunda "Bu kanun hükümlerinin tatbikine nezaret vazifesi ile mükellef olmak üzere Maliye ve İktisat vekâletlerince müştereken lüzumu kadar yeminli (bankalar murakıbı) unvanlı memurlar intihap ve tayin olunur. Bu murakıplar yeminlerini İcra Vekilleri Heyeti huzurunda yaparlar. Bankalar murakıplarının haiz olacakları vasıfları ve şartları ve çalışma tarzları da Maliye ve İktisat vekâletlerince müştereken tesbit edilir." denilmek suretiyle Kanun'un denetimini yapacak Murakıplık mesleği ihdas edilmiş, mesleğe verilen öneme binaen bu kişilerin Bakanlar Kurulu huzurunda yemin etmeleri istenmiştir.

Üzerinden daha üç yıl geçmeden önceki Kanun'un ihtiyacı karşılamadığı gerekçesiyle mevduatın korunmasına ilişkin hükümleri de içeren bankaların milli ekonomideki önemini daha çok ön plana çıkaran ve bankacılık sektörünün tüm kesimlerini kapsayan 2999 sayılı Bankalar Kanunu 1936 yılında TBMM'ce kabul edilmiştir. Yeminli Murakıplık mesleğine ilişkin önceki düzenlemeyi aynen koruyan 2999 sayılı Kanun, bankacılığı düzenleyen daha sonraki tüm kanunların temelini oluşturmuştur. Yeminli Murakıplık mesleğinin Kurul şeklindeki örgütlenmesi ise 1958 yılında kabul edilen 7129 sayılı Kanun ile sağlanmıştır. Kanun'un gerekçesinde bu husus;

"...bankaların murakabesinden istihdaf edilen gayenin ancak bilgi ve karakter bakımından matluba muvafık elemanlarla istihsal edilebileceği göz önünde bulundurularak, lâyihada bankalar yeminli murakıplığının maliye müfettişliği ve hesap uzmanlığı gibi ayrı bir meslek olarak taazzuvu derpiş edilmiştir. Bu hususla ilgili mütemmim hükümler Maliye Vekâleti Teşkilât Kanununda yer alacaktır." sözleriyle ifade edilmiştir.

7129 sayılı Kanun ile Yeminli Murakıpların yetkileri daha da genişletilirken mesleği yapacak adaylarda aranacak özellikler daha açık olarak belirlenmiş, Yeminli Murakıp ve yardımcılarının mevzuları ile ilgili kollarda yüksek tahsil yapmış adaylar arasından sınavla seçilmesine, en az üç yıl yeminli murakıp muavinliği yaptıktan sonra yeterlilik sınavında başarılı olmaları halinde ortak kararla yeminli murakıp olarak atanmalarına hükmedilmiştir. Dışarından yeminli murakıp atanmasının yolu kapatılırken, maliye müfettiş ve muavinleri ile maliye hesap uzman ve muavinlerinin, diledikleri takdirde, mevcut dereceleri ile bankalar yeminli murakıplıklarına veya muavinliklerine atanmaları mümkün kılınmıştır.

Maliye Bakanlığının uzmanlığı haiz ve güzide üç denetim kurulundan biri olarak doğan Bankalar Yeminli Murakıpları Kurulu yasama organının beklediği titizliği karşılayacak şekilde 1958 yılında kurulmuştur.

28 sayılı KHK ile bankalar yeminli murakıplarına, bankalar ve bankaların iştirak ve kuruluşları ile ilişkisi olan gerçek ve tüzel kişilerden de bilgi isteme ve denetim yapma yetkisi verilerek karşıt inceleme yapabilmelerine olanak sağlandığı gibi ayrıca vergi incelemesi yapma yetkisi de verilmiştir. Daha sonra yürürlüğe giren 70 sayılı KHK, 3182 ve 4389 sayılı Kanunlarda da 28 sayılı KHK ile getirilen temel esaslar korunmuştur.

Bu esaslara göre, Türkiye'de faaliyette bulunan bankalar ile bunların iştirak, teşebbüs ve ortaklıklarında, Bankalar Kanunu, ödünç para verme işleri mevzuatı, T.C. Merkez Bankası Kanunu, vergi kanunları, T. Ticaret Kanunu, 3167 sayılı Çekle Öde¬melerin Düzenlenmesi ve Çek Hamillerinin Korunması Hakkında Kanun, Türk Parası Kıymetini Koruma mevzuatı, dış ticaret rejimi, teşvik mevzuatı ve diğer kanunların bankalarla ilgili hükümlerinin uygulanışının ve her türlü bankacılık işlemlerinin denetimi, bankaların varlıkları, alacakları, özkaynakları, borçları, kâr ve zarar hesapları arasındaki ilgili ve dengelerin ve mali bünyeyi etkileyen diğer tüm unsurların tespit ve analizi Bankalar Yeminli Murakıpları ve yardımcıları tarafından yapılmıştır.

Bundan başka, bankaların sermaye artırım taleplerini incelemek, 233 sayılı Kanun Hükmünde Kararname'ye göre görev zararını tespit etmek, para-kredi, banka, sermaye piyasası konularıyla ilgili mevzuatın tatbikinde ortaya çıkan sorunlar ve Kurul'un sırasıyla bağlı olduğu Maliye Bakanlığı, Hazine Müsteşarlığı veya BDDK Başkanlığı tarafından verilen mali, iktisadi ve diğer konular üzerinde her türlü etüt, inceleme ve araştırmalarda bulunmak, ayrıca özel finans kurumları, finansal kiralama, factoring ve tüketici finansman şirketlerini denetlemek de Murakıpların görevleri arasına girmiştir.

Bankalar yeminli murakıpları geniş yetki ve görev alanları içinde yarım asra varan çalışma yaşamlarında özverili çalışmalarıyla görevlerini layıkıyla yerine getirmişler, ayrıca geniş bilgi ve deneyimleri ile kamu ve özel sektörde önemli görevler üstlenmişlerdir. Özellikle kanunların bankaları ilgilendiren hükümlerinin uygulanmasına yönelik denetimleri, banka mali bünye analizlerinin bankalar yeminli murakıplarına kazandırdığı beceriler yöneticilik görevlerinde kendilerine büyük avantajlar ve olanaklar sağlamaktadır. Bankalar Yeminli Murakıplar her zaman kısıtlanmış olan kadrolarına rağmen kendi içlerinden Bakan, Müsteşar, BDDK Başkanı, Merkez Bankası Başkanı, SPK Başkanı, İMKB ve Altın Borsası Başkanı ve yardımcıları, kamu ve özel bankalarda görev yapmış çok sayıda genel müdür ve yardımcısı çıkarmıştır.

Son yıllarda yeminli murakıplık mesleğine alınan kişilerde iyi derecede yabancı dil bilgisi şart koşulmakta, yurtdışı lisansüstü çalışmalara, teknik düzeydeki kurslara katılmaları teşvik edilerek bankacılıkla ilgili uluslar arası gelişmeleri takip etmelerine ve kişisel yetkinliklerinin oluşmasına imkan sağlanmaktadır.

Bankacılığın denetim ve düzenlenmesine getirilen yeni yaklaşımlar sonrasında hazırlanan ve 01.11.2005 tarihinde yürürlüğe giren 5411 sayılı Kanun ile birlikte yeminli murakıplara Kanun ile doğrudan görev verme uygulaması değiştirilmiştir. Ancak, yeni görev ve çalışma koşullarında da Bankalar Yeminli Murakıpları görevlerini yerine getirirken, yetkilerini bilgi, liyakat, özveri ve olgunlukla ve tam bir tarafsızlık içinde kullanacaklar ve şimdiye kadar gösterdikleri üstün başarılarını devam ettireceklerdir.